Колумна: Самет Скендери – Институт за социјална промена – ИнСоК – Тетово
Лични видувања
Правата на помалубројните заедници во Северна Македонија се нормативно препознаени, но нивното практично остварување останува ограничено и селективно. Иако државата формално е усогласена со основните европски стандарди преку ратификацијата на Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства и донесувањето на Законот за употреба на јазиците, реалноста покажува дека овие механизми не обезбедуваат еднаква заштита за сите. Главната пречка е прагот од 20% за службена употреба на јазиците, кој создава хиерархија меѓу заедниците и практично ги исклучува микро-заедниците од институционална видливост. Дополнително, нерaтификуваната Европска повелба за регионални и малцински јазици остава празнина во правната рамка, со што правата на овие заедници остануваат декларативни, без обврзувачка сила и без практична гаранција.
Оваа состојба создава системска нееднаквост и ризик од постепена асимилација. Кога една заедница нема пристап до образование на мајчин јазик, нема медиумска видливост и нема институционална поддршка, таа постепено губи дел од својот идентитет. Јазикот, како клучен елемент на културната автономија, станува маргинализиран, а младите генерации се принудени да се интегрираат во доминантните културни модели. Така, формалното признавање без практична имплементација не е доволно – потребна е политичка волја и институционална храброст за да се надмине формализмот и да се обезбеди еднаква заштита за сите.
Компаративните искуства од Европа покажуваат дека е можно да се создаде систем во кој сите јазици имаат институционална поддршка, без оглед на бројноста на нивните говорители. Во Швајцарија, сите службени јазици имаат еднакви права, иако романшкиот е мајчин јазик на многу мала заедница. Во Белгија, германската заедница е мала, но сепак има институционална видливост и пристап до ресурси. Во Финска, шведскиот јазик има еднакви права со финскиот, иако бројот на говорители е значително помал. Овие примери покажуваат дека бројноста не мора да биде критериум за институционална поддршка и дека државата може да обезбеди еднаква заштита за сите ако постои политичка волја.
За Северна Македонија, тоа значи дека е потребно да се ревидира прагот од 20%, да се ратификува Европската повелба за регионални и малцински јазици и да се создадат инклузивни институции со претставници од сите заедници. Дополнително, потребна е национална стратегија за медиумска писменост и кампањи за толеранција кои ќе промовираат позитивни примери на мултикултурна соработка. Институциите мора да работат координирано и да обезбедат доволни ресурси за практична имплементација на правата. Само така може да се надмине селективната имплементација и да се создаде систем во кој сите заедници се еднакво заштитени.
Заклучокот е дека Северна Македонија има можност да стане пример за мултиетничка демократија во регионот – држава која не се задоволува со формално усогласување со европските стандарди, туку ја претвора еднаквоста во практична реалност. За тоа е потребна политичка волја, институционална храброст и визија за иднината. Само преку еднаква заштита на сите заедници може да се изгради стабилна, инклузивна и праведна демократија, во која секој граѓанин ќе се чувствува заштитен и вреднуван, без оглед на бројноста на неговата заедница. Тоа е патот кон општество кое не прави разлика меѓу големи и мали заедници, туку ги третира сите граѓани како еднакви и создава култура на доверба, почит и заеднички развој.
Цeлата колумна